Publications

Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa we współpracy z interdyscyplinarnym zespołem ekspertów przygotowała Raport o stanie wsi "Polska Wieś 2000", który jest pierwszą tego rodzaju publikacją w naszym kraju. Raport pokazuje najważniejsze cechy, tendencje zmian i problemy obszarów wiejskich. Odnoszą się one do głównych dziedzin życia wsi: sytuacji gospodarczej, w tym sytuacji ekonomicznej rolnictwa, stru- ktury demograficznej, instytucji wiejskich, stosunków społecznych i sytuacji ekologicznej na obszarach wiejskich.
Raport o stanie wsi ma być publikacja ciągłą, wydawana corocznie. Nasz Raport kierujemy do możliwie szerokiego grona odbiorców, zarówno osób kreujących i decydujących o kształcie polityki rozwoju obszarów wiejskich, jak i tych którzy później tę politykę realizują oraz są jej adresatami.
W celu pokazania i zrozumienia przemian zachodzących na polskiej wsi niezbędne jest uwzględnienie wszystkich aspektów życia w ich wzajemnym powiązaniu. Obszary wiejskie spełniają w Polsce bardzo ważną rolę: zajmują około 93% terytorium kraju i mieszka na nich 14,7 mln osób, czyli 38%polskiego społeczeństwa. Prawie 1/4 pracujących w naszym kraju jest nadal zaangażowana w działalność rolniczą.
Mamy nadzieję, że kolejne wydania naszego Raportu będą coraz doskonalsze. Będziemy wdzięczni naszym czytelnikom za uwagi i propozycje dotyczące Raportu, które postaramy się uwzględnić w następnych wydaniach.
Raport składa się z 7 rozdziałów obejmujących różne aspekty życia wsi. Poniżej sygnalizujemy wybrane problemy, które szerzej prezentujemy w Raporcie. Ufamy, że zachęci to Państwa do zapoznania się z całością publikacji.

Krzysztof Mularczyk
Prezes Fundacji

Z różnicowanie obszarów wiejskich

Rozdział ten prezentuje ogromne zróżnicowanie obszarów wiejskich, które dobitnie pokazuje, że w Polsce nie istnieje jednorodna wieś i rolnictwo, a polityka rozwoju obszarów wiejskich w Polsce powinna uwzględniać te regionalne zróżnicowania.
Na zróżnicowanie obszarów wiejskich w Polsce bardzo silny wpływ wywarło dziedzictwo historyczne, a zwłaszcza ponad 100 letni okres zaborów i przesunięcie granic kraju po II wojnie światowej. Widoczne są też różnice wynikające z położenia w zasięgu lub poza zasięgiem oddziaływania aglomeracji oraz centrów układów regionalnych, czy wynikające z dostępu do głównych tras komunikacyjnych.
Różnice regionalne wyraźnie przejawiają się przy analizie gęstości zaludnienia i procesów migracyjnych, poziomu wykształcenia, strukturze ziemi, czy barier rozwoju ekonomicznego.

Ludność wiejska

Rozdział ten pokazuje sytuację demograficzną polskiej wsi: które regiony Polski należą do najbardziej zaludnionych, a które zagrożone są wyludnieniem; który region należy do najbardziej "wiejskich" obszarów Polski, a gdzie dominują obszary silnie zurbanizowane.
W kontekście integracji Polski z Unia Europejska szczególnie ciekawe są obserwacje zamieszczone w Raporcie dotyczące ruchów i prognoz migracyjnych ludności wiejskiej, biorąc pod uwagę, że saldo migracji ze wsi do miast zmniejszyło się z ok.144 tyś. osób w 1988 r. do ok.9 tyś. w 1998 r. Poczynione tam obserwacje rzucają nowe światło na akcentowane przez niektóre państwa w UE obawy "zalania" naszych zachodnich sąsiadów tanią siłą robocza z Polski, w tym także ze wsi.
Ta część Raportu czyni również ciekawe spostrzeżenia dotyczące ruchów naturalnych ludności oraz przejmowanie przez wieś wzorców prokreacyjnych z miasta.
Na szczególną uwagę zasługują niepokojące dane dotyczące struktury wykształcenia mieszkańców wsi w wieku od 15 lat:1,9%ma wykształcenie wyższe, 15,5%ma wykształcenie średnie, a 10,8%ma wykształcenie niepełne podstawowe. W Raporcie przedstawiono także długofalową perspektywę demograficzną, której najważniejszymi elementami są prognozowane wzrosty ludności w wieku produkcyjnym, na które nakładają się alarmujące dane o bezrobociu na wsi.

Gospodarka wiejska

Ten rozdział naszego Raportu obala jeden z wielu stereotypów o polskiej wsi. Raport pokazuje, że zaledwie co siódmy Polak i co trzeci mieszkaniec wsi, czyli ok. 5,5 mln osób, utrzymuje się głownie z dochodów rolniczych, a dla kolejnych 1,6 .1,8 mln rolnictwo stanowi dodatkowe źródło dochodów.
W Raporcie przedstawiono pogłębiającą się dywersyfikację dochodów wiejskich gospodarstw domowych oraz silne oparcie tych dochodów na źródłach niezarobkowych - ponad 2 mln mieszkańców wsi pobiera renty i emerytury rolnicze.
Raport wskazuje na postępujące różnicowanie dochodów na rzecz źródeł pozarolniczych, o czym może świadczyć fakt, że w 1997 r. co trzeci podmiot gospodarczy zarejestrowany był na terenie gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej. W kontekście tworzenia pozarolniczych miejsc pracy na uwagę zasługuje postęp jaki nastąpił w dziedzinie wyposażenia wsi w infrastrukturę komunalno-bytową.
Niepokojące natomiast jest to, że wydajność pracy w rolnictwie, mierzona relacją udziału rolnictwa w zatrudnieniu i tworzeniu produktu krajowego brutto, stanowiła w 1998 r. niespełna 25% średniej wydajności w gospodarce narodowej. W latach 1997-1998 dochody osób związanych z rolnictwem (rolników i osób użytkujących gospodarstwo rolne) w przeliczeniu na osobę były niższe od przeciętnych dochodów ludności w kraju o 15-20%. Udział dochodów z produkcji rolnej w dochodzie rozporządzalnym rodzin rolniczych spadł w tym czasie do 40-45%.
Raport wskazuje na jedno z największych wyzwań przed jakim stoi polska polityka społeczno-gospodarcza - na wsi żyje ponad 43% zarejestrowanych bezrobotnych w kraju, a bezrobocie jawne (1 059 tyś. osób) i ukryte (ok.900 tyś. osób) jest główną przyczyną ubóstwa na wsi.

Społeczności wiejskie

Ten rozdział proponuje czytelnikom analizę socjologiczną postaw i poglądów mieszkańców wsi i rolników. Raport pokazuje, że Polska jest nadal krajem silnie rolniczym, o czym świadczy fakt, że w 1998 r. mieszkało na wsi lub przyznawało się do pochodzenia wiejskiego 57% dorosłych Polaków, 4% pochodziło z miasta i mieszkało na wsi, a tylko 39% Polaków deklarowało zamieszkanie i urodzenie w mieście. Z zawodem rolnika zaś identyfikują się przede wszystkim ci, których dochody płyną głównie lub wyłącznie z rolnictwa - odpowiednio 95% i 81% tych grup.
Jednocześnie Raport, wskazuje, że praca rolnika kojarzy się przede wszystkim z ciężką praca fizyczną i niskim statusem materialnym. Nie budzi więc zdziwienia fakt, że aż 65% Polaków badanych przez CBOS w 1998 r. uznało, że ludzie ze wsi maja mniejsze szanse na osiągnięcie wysokiej pozycji społecznej.
Interesującym zaś dla decydentów i osób odpowiedzialnych za nasze negocjacje z UE jest fakt, że więcej niż 40% badanych rolników i mieszkańców wsi uważało, że rolnicy byliby gotowi sprzedać swoją ziemię, gdyby mogli znaleźć inną pracę. Niepokojące jest natomiast stosunkowo niskie poparcie wsi dla idei integracji - w 2000 r. za było 31% rolnikow i 48% mieszkańców wsi.

Środowisko przyrodnicze wsi

Ten rozdział polecamy szczególnej uwadze naszych czytelników, biorąc pod uwagę fakt, że większość zasobów przyrodniczych naszego kraju znajduje się na obszarach wiejskich, a prawie 60% powierzchni kraju zajmują użytki rolne. Funkcjonowanie rolnictwa ma więc duże znaczenie dla środowiska naturalnego w Polsce.
Rozdział ten zwraca uwagę na najważniejsze problemy wpływające na stan środowiska naturalnego na terenach wiejskich, a jednocześnie zwraca uwagę na te jego cechy, które stanowić mogą o atrakcyjności społeczno-gospodarczej polskiej wsi.
W kontekście integracji z UE i bardzo restrykcyjnych wymogów środowiskowych niepokój budzi fakt, że aż 95% gospodarstw rolnych w Polsce nie posiada płyt obornikowych lub/i zbiorników na gnojowicę.
Nieprawidłowe gospodarowanie nawozami naturalnymi oraz złe nawożenie nawozami mineralnymi powoduje, że na większości terenu kraju mamy do czynienia z przenawożeniem azotem i fosforem.
Jednocześnie Raport zwraca uwagę, że dotychczasowa struktura polskiego rolnictwa - z dominującą grupą gospodarstw o niewielkim areale i urozmaiconej produkcji - sprzyja utrzymaniu wysokiej bioróżnorodności, która zaliczana jest obecnie do jednej z najbogatszych w Europie.
Raport podkreśla wciąż niewykorzystany potencjał rozwoju rolnictwa ekologicznego. Niepokojące jest to, że odwrotnie do tendencji europejskich, w Polsce liczba gospodarstw ekologicznych spadła z 235 w 1995 r. do 182 w 1998 r. Ich łączna powierzchnia wynosiła w 1998 r. zaledwie 5,5 tyś. hektarów.

Instytucje wiejskie

Ta część Raportu odnosi się do bardzo ważnej kwestii, jaką jest stan rozwoju instytucji na wsi. Raport zwraca uwagę na bardzo niskie oparcie się gospodarstw wiejskich na instytucjach finansowych. Dotyczy to zarówno strony oszczędności, jak i inwestycji w gospodarstwach rolnych - tylko ok. 1/3 dorosłego społeczeństwa na wsiach korzystała z usług bankowych.
We wszystkich wolnych wyborach samorządowych frekwencja na wsi była stosunkowo niska mimo faktu, że rolnicy stanowią grupę zawodową najbardziej spośród wszystkich zainteresowaną wyborami do samorządu lokalnego, a samorząd terytorialny z reguły cieszy się dużym autorytetem.
Raport podaje niepokojące dane odnośnie dostępu mieszkańców wsi do edukacji, zdrowia czy kultury, podkreślając rosnące zróżnicowanie między miastem a wsią, na niekorzyść wsi: liczba ludności wiejskiej przypadającej na 1 lekarza jest czterokrotnie wyższa na wsi niż w miastach; nauczyciele na wsi posiadają niższe kwalifikacje niż w mieście, a wyposażenie szkół wiejskich jest znacznie gorsze niż szkół w miastach; liczba wiejskich domów kultury, klubów i świetlic zmalała, a zdecydowana większość tych, które pozostały ograniczyła działalność.

Wiejska bieda

Ten rozdział jest specyficzny. W przyjętej przez FDPA konwencji Raportu, co rok będziemy się skupiać na problemie szczególnie trudnym, którego rozwiązanie jest wyzwaniem dla całego społeczeństwa. W tej edycji Raportu skupiliśmy się na problematyce ubóstwa na wsi.
Raport podaje dane rzucające nowe światło na problem biedy w Polsce.
Na wsi znajduje się ponad 20% więcej biednych gospodarstw domowych niż w miastach. Wyższy od przeciętnego jest także wskaźnik osób żyjących w sferze niedostatku i ubóstwa wśród gospodarstw powiązanych z rolnictwem.
Kategorią w największym stopniu dotknięta ubóstwem są rodziny wielodzietne mieszkające na wsi. W sferze ubóstwa relatywnego żyje aż 45,6% osób z takich rodzin - trzykrotnie więcej niż przeciętnie.
Praca zarobkowa dzieci jest stałym elementem strategii biednych rodzin.
Nowym zjawiskiem jest utrzymywanie gospodarstw domowych, a także rolnych z emerytur i rent. Niekiedy stają się one jedynym stałym i pewnym dochodem gospodarstwa.
Najbardziej powszechne metody radzenia sobie z biedą to produkcja żywności na potrzeby własne, pomoc sąsiedzka, podejmowanie prac "na czarno", sezonowy zbiór płodów leśnych, zakupy "na kreskę", czy wreszcie pomoc rodziny lub gminnego ośrodka pomocy społecznej.


Przyszła edycja Raportu zostanie rozszerzona o trudną problematykę edukacji, która w kontekście integracji z Unią Europejską nabiera nowego wymiaru. Oprócz tego w kolejnym wydaniu Raportu znajdą się aspekty regionalnego zróżnicowania obszarów wiejskich i możliwości przyciągnięcia inwestorów zewnętrznych. Pokażemy także praktyczne rozwiązania stosowane w innych krajach oraz sprawdzone w Polsce w zakresie aktywizacji społeczności lokalnych, pobudzania rozwoju lokalnego etc.

Publikacja sfinansowana ze środków: