W 2000 r. zainicjowany został projekt, którego celem jest przygotowanie corocznych raportów o stanie wsi w Polsce. Jest to przedsięwzięcie wymagające współdziałania wielu specjalistów zajmujących się różnymi aspektami rozwoju obszarów wiejskich. Sfinansowania przedsięwzięcia podjął się Ministerstwo ds. Rozwoju Międzynarodowego (DFID) Wielkiej Brytanii. Koordynacją projektu oraz przygotowaniem publikacji zajęła się Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA). W roku ubiegłym opublikowany został, zarówno w języku polskim, jak i angielskim, pierwszy raport o stanie wsi w Polsce. Spotkał się on z życzliwym przyjęciem i uznany został za publikację ważną oraz przydatną. "Polska Wieś 2002" jest drugim raportem w tej serii, którą pragniemy kontynuować. W niniejszym raporcie zachowujemy tę samą strukturę rozdziałów, jak w poprzednim wydaniu, ale zmieniony został zestaw tematów w ramach poszczególnych rozdziałów. Dokonaliśmy też aktualizacji podstawowych danych, obrazujących najważniejsze aspekty funkcjonowania obszarów wiejskich. Zgodnie z przyjętą wcześniej ideą raportu, jego ostatni rozdział poświecony jest jakiemuś ważnemu, wybranemu problemowi. W roku ubiegłym takim specjalnym tematem było ubóstwo na polskiej wsi. W tym roku jest to zagadnienie trwałego i zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich.Obszary wiejskie w Polsce zajmują ponad 90% terytorium kraju i są miejscem zamieszkania prawie 15 milionów Polaków. Sprawy wsi nie są jednak przedmiotem zainteresowania wyłącznie ludzi tam mieszkających. Wszyscy, jako obywatele tego kraju, jesteśmy w jakimś stopniu powiązani z funkcjonowaniem obszarów wiejskich i wszyscy jesteśmy "interesariuszami" (stakeholders) rozwoju tych obszarów. Świadomość i znaczenie tego faktu wymaga upowszechnienia. Raporty o stanie wsi mają m.in. pomóc spełniać to zadanie. Powodzenie w rozwiązywaniu trudnych problemów wsi jest jednym z podstawowych warunków przyspieszenia rozwoju całego kraju. Polska nie będzie nowoczesnym, europejskim krajem bez nadrobienia zaległości cywilizacyjnych w rozwoju wsi. Mieszkańcy obszarów wiejskich w Polsce skorzystali w większości z postępu, jaki dokonał się w okresie transformacji systemowej, po roku 1989, ale skorzystali w relatywnie mniejszym stopniu niż mieszkańcy miast. Podstawowym celem realizatorów raportu jest przedstawianie obiektywnego obrazu sytuacji na obszarach wiejskich w Polsce. Jest to obraz niezmiernie złożony i zróżnicowany. Staramy się więc pokazywać to zróżnicowanie w wielu przekrojach: ekonomicznym, demograficznym, społecznym i przyrodniczym. Są w tym obrazie elementy pozytywne i negatywne, optymistyczne i niepokojące.
Polska wieś jest miejscem spiętrzenia wielu problemów rozwojowych, które na ogół są trudniejsze do rozwiązania niż na terenie miast. Najważniejszym takim problemem jest wysokie bezrobocie, brak miejsc pracy i niemożliwość wykorzystania około jednej czwartej zasobów siły roboczej na wsi. Utrzymuje się trudna sytuacja ekonomiczna w rolnictwie, prowadząca do pogłębiania się dystansu rozwojowego między rolnictwem polskim i unijnym. Wyraźny regres zanotować można w dostępie mieszkańców wsi do instytucji kultury. Pogłębia się dystans edukacyjny między miastem a wsią. Polska wieś różnicuje się coraz bardziej, zarówno w ujęciu regionalnym, jak i społeczno-ekonomicznym. Niektóre z tych zróżnicowań powinny niepokoić i mobilizować do wzmożonej aktywności państwa. Znaczna część mieszkańców wsi nie potrafi sobie poradzić w nowych warunkach ekonomicznych i podlega społeczno-ekonomicznej marginalizacji. Z drugiej strony, odnotować możemy na wsi wiele elementów pozytywnych i optymistycznych. Wydatnie poprawił się na obszarach wiejskich stan infrastruktury technicznej, poprawia się stan zdrowotności i przeciętna długość życia mieszkańców wsi. Mieszkańcy ci, a zwłaszcza rolnicy, wykazują w ostatnich kilku latach, przeciętnie biorąc, większą aktywność społeczną niż mieszkańcy miast. Ta wzmożona aktywność, połączona w najbliższych latach ze znacznym napływem środków unijnych na rozwój obszarów wiejskich, może przyczynić się do nadrabiania dystansu rozwojowego nie tylko między miastem a wsią w Polsce, ale też dystansu dzielącego nas od krajów obecnej Unii Europejskiej. Wzmocnieniu ulega samorządność lokalna, a władze lokalne cieszą się na wsi znacznie większym zaufaniem niż władze wyższych szczebli. Szereg pozytywnych zjawisk zanotować można było w ubiegłych kilkunastu latach w odniesieniu do stanu środowiska naturalnego. Obszary wiejskie w Polsce charakteryzują się największą różnorodnością przyrodniczą w Europie. To zróżnicowanie może tylko cieszyć, w przeciwieństwie do niektórych zróżnicowań społeczno-ekonomicznych.
W roku 2000, po raz pierwszy w okresie powojennym, napływ ludności z miast na wieś był w Polsce większy niż odpływ ludności wiejskiej do miast. Czy jest to początek nowego, trwałego zjawiska? Nie jesteśmy obecnie w stanie odpowiedzieć na to pytanie, ale będziemy obserwować związane z tym procesy i uwarunkowania. Zmniejszanie ludności miast i przenoszenie się jej na obszary wiejskie jest notowane w niektórych krajach wysoko rozwiniętych od kilku lat. Wiele przesłanek wskazuje na to, że będzie to tendencja trwała i coraz powszechniejsza. Także w Polsce zmieniają się funkcje obszarów wiejskich; na ogół funkcje te ulegają zróżnicowaniu i wzbogacaniu. Integracja Polski z UE powinna to zjawisko wzmocnić.
Rozwój wsi wymaga zaangażowania różnego rodzaju kapitału: finansowego, materialnego, ludzkiego, społecznego i intelektualnego. Praca kilkunastoosobowej grupy przygotowującej niniejszy raport jest w jakimś stopniu wkładem intelektualnym w rozwój polskiej wsi, przyczyniając się tym samym do lepszego wykorzystania pozostałych form kapitału.
Wszystkim ekspertom uczestniczącym w przygotowaniu opracowań cząstkowych oraz zespołowi FDPA, pracującemu nad polską i angielską wersją raportu, serdecznie dziękuję.
Prof. Jerzy Wilkin